01
Język migowy to prawdziwy język
Przez wiele lat język migowy był postrzegany jako coś gorszego od języków fonicznych (mówionych) – jako zbiór prostych gestów, pantomimę czy naśladownictwo. Uważano, że jest prymitywny i ubogi. Był to jeden z powodów, dla których dyskryminowano posługujące się nim osoby. Głuchym odmawiano prawa do komunikowania się w ich języku oraz do edukacji prowadzonej w języku migowym. Przełom nastąpił w latach 50. XX wieku wraz z rozwojem badań lingwistycznych nad językiem migowym w Stanach Zjednoczonych. Z czasem udowodniono, że język migowy jest językiem w pełnym tego słowa znaczeniu – posiada własną gramatykę, składnię i reguły. Umożliwia przekazywanie zarówno prostych informacji, jak i treści abstrakcyjnych, często w sposób wyjątkowo precyzyjny i obrazowy.
02
Język migowy nie jest uniwersalny
Oznacza to, że Głusi z różnych krajów posługują się narodowymi językami migowymi (np. PJM w Polsce, ASL w USA, BSL w Wielkiej Brytanii). W językach tych z kolei występują dialekty i gwary, gdyż powstawały one w skupiskach osób Głuchych (najczęściej były to szkoły dla niesłyszących z internatami) i wciąż ewoluują w ramach interakcji jego użytkowników. Także w polskiej odmianie języka migowego znajdziemy ślady takich regionalizmów stanowiących, między innymi, pozostałości po zaborach. Istnieje także uniwersalny, Międzynarodowy Język Migowy (ISL – International Sign Language). Pomaga on porozumiewać się Głuchym z różnych państw.
03
Nie wszyscy Głusi używają PJM w tej samej formie
Polski Język Migowy (PJM) jest naturalnym językiem społeczności Głuchych w Polsce. Tak jak inne języki migowe ma on własną strukturę gramatyczną, odmienną składnię oraz specyficzne reguły leksykalne i morfologiczne. Warto wiedzieć, że nie wszyscy Głusi posługują się PJM w czystej postaci. Przedstawiciele starszych pokoleń nadal wykorzystują system językowo-migowy (SJM). To stworzony w latach 60. XX wieku przez osoby słyszące sposób komunikowania wykorzystywany głównie w edukacji osób niesłyszących. Łączy gramatykę polskiego języka mówionego ze znakami języka migowego. Wiele osób porozumiewa się tzw. hybrydą, czyli mieszaniną PJM i SJM.
04
Mimika to istotna część języka migowego
Język migowy to język wizualno-przestrzenny. Oznacza to, że korzysta z kanału wzrokowego i przekazuje informacje przez obrazy tworzone w przestrzeni. Ale nie tylko ręce są tu ważne – równie istotna jest mimika twarzy, ruchy brwi, ust, głowy, a nawet tułowia. Te elementy, nazywane niemanualnymi, towarzyszą wykonaniu znaku i mają ogromne znaczenie. Dzięki nim wyrażamy emocje, pytania, przeczenia czy rozkazy. Bez nich wiele zdań straciłoby sens – lub mogłoby znaczyć coś zupełnie innego. One jednocześnie sprawiają, że język migowy jest tak bogaty i ekspresyjny.
05
Język polski jest dla Głuchych jak język obcy
Jedyny język, który Głusi mogą przyswoić w sposób naturalny (czyli przy okazji kontaktów z innymi ludźmi a nie w ramach procesu nauczania) to język migowy. Nie mogą nauczyć się języka polskiego tak jak my, gdyż nie mają dostępu do kanału, którym jest on przekazywany. Osoby, które urodziły się głuche nie mają tzw. pamięci słuchowej. Nigdy nie słyszały wypowiadanych słów ani ich brzmienia. Dla takich osób język polski jest jak język obcy a jego nauka jest dla nich niezwykle trudnym zadaniem. Szczególnie że nasz system edukacji nie jest dostosowany do potrzeb osób niesłyszących. To tak jakbyśmy poznawali od podstaw język chiński i pomagał nam w tym Chińczyk nie znający ani jednego słowa po polsku.
06
Nie każda osoba Głucha potrafi czytać z ruchu warg
Dosyć powszechne jest przekonanie, że Głusi odczytują mowę z ust swoich rozmówców. W rzeczywistości umiejętność tę posiadają nieliczne osoby. Dla większości pełni ona raczej rolę wspierającą odczytywanie komunikatu. Wymaga ona bowiem bardzo dobrej znajomości języka mówionego oraz jest dodatkowo uwarunkowana okolicznościami w jakich dochodzi do rozmowy. Poprawne odczytywanie z ruchu warg utrudniają na przykład złe oświetlenie, duża odległość, wada wymowy rozmówcy, częściowo zasłonięte usta. Aż 60% głosek nie da się rozpoznać z ułożenia ust mówiącego. Odczytywanie znacznej części komunikatu z ruchu warg polega na domyślaniu się lub zgadywaniu jego treści.
07
Świat Głuchych to „Świat Ludzi Oka"
Czy wiesz, że społeczność Głuchych nazywa swój świat „Eyeth"? To gra słów oparta na angielskim słowie „Earth" (ziemia). Jego trzy pierwsze litery „EAR" (co oznacza „ucho") zostały zastąpione przez „EYE" (co oznacza „oko"). Dla Głuchych to właśnie wzrok jest najważniejszym zmysłem. To on zastępuje słuch i staje się głównym narzędziem poznawania, uczenia się i komunikowania. Świat Głuchych to świat ludzi oka – „People of the Eye" – jak nazywają siebie w amerykańskiej kulturze Głuchych. Cała kultura Głuchych wyraża się wizualnie. Ich sztuka, opowieści, a nawet żarty i gry językowe oparte są na obrazie, ruchu i przestrzeni. Najpełniejszym wyrazem tej wizualnej kultury są poezja migowa i Visual Vernacular.
08
Słowo „Głuchy" piszemy wielką literą
Słowo Głuchy piszemy wielką literą, by podkreślić tożsamość osoby. Tak, jak ktoś mówi: „Jestem Ślązakiem" czy „Jestem Polką", tak osoba, która posługuje się Polskim Językiem Migowym powie „Jestem Głucha". Głuchy (przez duże „G") to ktoś, kto identyfikuje się ze społecznością i kulturą Głuchych. Osoby Głuche postrzegają siebie jako mniejszość językowo-kulturową. Nie traktują braku słuchu jako niepełnosprawności. To jedna z ich cech, a nie coś, co należy naprawiać. Dlatego zapytane o to czy wolałyby by ich dziecko urodziło głuche, czy słyszące, najczęściej odpowiadają, że nie ma to dla nich znaczenia, gdyż najważniejsze jest to by dziecko było zdrowe.
09
Określenie „głuchoniemy" jest niegrzeczne
Choć dawniej powszechnie posługiwano się określeniem „głuchoniemy", współcześnie jest ono uważane za krzywdzące i utrwalające stereotypy. Tak jak zresztą większość określeń pochodzących z medycznego dyskursu („niesłyszący", „osoba z uszkodzonym słuchem", „inwalida słuchu"), skupia się ono na deficytach i podkreśla odstępstwo od normy. Osoby Głuche nie są nieme – mają swój własny język. Określenie „niemy" sugeruje brak możliwości mówienia, a co za tym idzie – brak zdolności do porozumiewania się. Tymczasem język migowy to pełnoprawny system językowy. Używanie terminu „głuchoniemy" odbiera im symboliczny głos. Dlatego dziś mówimy po prostu: osoba Głucha.
10
Migowa etykieta
Zgodnie z migową etykietą nie powinniśmy nadmiernie błądzić wzrokiem i przerywać kontaktu wzrokowego z osobą Głuchą (byłoby to równoznaczne z zatkaniem uszu), skupiać się wyłącznie na ruchach jej dłoni, ani nieustannie potakiwać. Nie powinniśmy również wchodzić pomiędzy osoby migające ani przyglądać się konwersacjom innych. Jeżeli chcemy zwrócić uwagę osoby Głuchej, możemy klepnąć ją delikatnie w ramię, zamachać do niej lub tupnąć w podłogę. Jeżeli chcemy nagrodzić osobę oklaskami, robimy to w sposób „zwizualizowany", podnosząc ręce do góry i wykonując ruchy „wkręcania żarówki". Gdy spożywamy posiłek w gronie osób niesłyszących, kilkakrotne stuknięcie w stół będzie sygnałem życzenia smacznego.
11
Głusi używają migowych przydomków
Osoby Głuche nie zwracają się do siebie po imieniu. Zamiast nich wykorzystują tak zwane „przydomki migowe", które można porównać do przezwisk słyszących. Migowe nazwy osobowe nadawane są przez inne osoby Głuche. Są to znaki opisujące wygląd, cechy, charakter, pasję danej osoby lub obrazujące jej prawdziwe imię i nazwisko. Taki przydomek to wyraz akceptacji i przynależności do społeczności Głuchych.
12
Znajomość języka migowego zmienia świat
Skąd to wiemy? Między XVIII a XIX wiekiem niewielką wyspę u wybrzeży USA zamieszkiwała duża społeczność Głuchych. Głuchota była tam czymś powszechnym – niemal każda rodzina miała wśród swoich bliskich osobę niesłyszącą. Wszyscy, zarówno Głusi, jak i słyszący, znali język migowy i posługiwali się nim na co dzień. Dzięki temu nikt nie był wykluczony – komunikacja była naturalna, a udział w życiu społecznym równy dla wszystkich. Ten przykład pokazuje, że język migowy może łączyć ludzi – wystarczy dać mu na to przestrzeń. Nie trzeba od razu znać go biegle. Czasem wystarczy zaciekawienie, gotowość do nauki kilku znaków i otwartość w kontakcie.