Problemy z komunikacją werbalną
Problemy z komunikacją werbalną u seniorów
Problemy komunikacyjne u osób starszych rzadko mają jedno źródło. Zwykle nakładają się na siebie: zmiany w słuchu i wzroku, spowolnienie procesów poznawczych, zmiany w aparacie mowy, a czasem choroby neurologiczne lub urazy.
To ważne, bo wiele trudności, które otoczenie odbiera jako „złośliwość", „upór" albo „demencję", bywa w rzeczywistości skutkiem barier w odbiorze i przetwarzaniu komunikatów.
1. Zmiany w narządach zmysłów – szczególnie słuchu
U jednej trzeciej osób powyżej 65. roku życia dochodzi do poważnego upośledzenia słuchu. Skutkiem są m.in.:
- Trudności z lokalizacją źródła dźwięku
- Ubytek słyszalności dźwięków o wysokiej częstotliwości, odpowiedzialnych za odbiór mowy
- Gorsze rozumienie mowy przy szybkim tempie wypowiedzi
- Wyraźne pogorszenie rozumienia w hałasie i przy wielu bodźcach naraz
Kiedy jest najtrudniej? Gdy dookoła jest hałas, dużo osób, ktoś mówi szybko, kilka osób mówi jednocześnie, pojawia się dużo bodźców wzrokowych i senior musi jednocześnie „nadążyć" i się skoncentrować.
2. Zmiany fizjologiczne w mowie i głosie
Mowa jest czynnością ruchową – do jej produkcji potrzebna jest siła, wydolność i koordynacja. U części osób starszych pojawiają się zmiany:
- Zmniejszenie głośności mowy, podniesienie tonacji
- Głos zachrypnięty, szorstki, napięty lub drżący
- Zwolnione tempo mówienia, przerwy spowodowane zmęczeniem
- Zaburzona artykulacja i prozodia (melodia, rytm wypowiedzi)
3. Zmiany w procesach poznawczych – pamięć i tempo przetwarzania
Pamięć operacyjna jest kluczowa dla rozumienia mowy: pozwala „trzymać w głowie" początek zdania, żeby zrozumieć jego koniec, śledzić wątek rozmowy i łączyć informacje. Wraz z wiekiem:
- Trudniej jest przyswajać nowe informacje
- Pogarszają się procesy magazynowania danych
- Coraz trudniejsze staje się wydobywanie informacji z pamięci
4. Zmiany w posługiwaniu się językiem
W mowie osób starszych obserwuje się wzrost dwóch zjawisk:
OTV (Off-Target Verbosity) – wypowiedzi stają się dłuższe, ale mniej spójne: odejście od głównego wątku, liczne dygresje, częste zmiany tematu, próba przekazania „za dużo naraz".
TOT (Tip of the Tongue) – „mam to na końcu języka" – senior nie może sobie przypomnieć znanego słowa w danym momencie. U seniorów TOT może wywoływać silny stres, złość i poczucie utraty sprawczości.
5. Zmiany związane z chorobami układu nerwowego
W tej grupie zaburzeń będą wszystkie choroby otępienne (demencja). Do najczęstszych należą:
- Choroba Alzheimera – trudności z nazywaniem, płynnością i doborem słów, powtarzanie słów i zdań
- Otępienie z ciałami Lewy'ego – mowa monotonna, cicha, gubienie wątku
- Otępienie czołowo-skroniowe – zaburzenia mowy mogą być pierwszym objawem
- Otępienie naczyniopochodne – trudności artykulacyjne, problemy z koncentracją
- Choroba Parkinsona – cicha, spowolniona mowa, dyzartria, ograniczona mimika
- Choroba Huntingtona – ruchy pląsawicze, trudności z artykulacją i oddechem