Problemy z komunikacją werbalną

Problemy z komunikacją werbalną w grupie senioralnej

Problemy komunikacyjne u osób starszych rzadko mają jedno źródło. Zwykle nakładają się na siebie: zmiany w słuchu i wzroku, spowolnienie procesów poznawczych, zmiany w aparacie mowy, a czasem choroby neurologiczne lub urazy. Tempo i kolejność zmian u każdego jest inne. Różne będą też ich następstwa. Osoba starsza może rozumieć mniej, mówić ciszej lub mniej wyraźnie, gubić wątek, a rozmowa – nawet jeśli dla opiekuna wydaje się prosta – staje się dla niego męcząca i stresująca. To ważne, bo wiele trudności, które otoczenie odbiera jako „złośliwość”, „upór” albo „demencję”, bywa w rzeczywistości skutkiem barier w odbiorze i przetwarzaniu komunikatów.

Dlaczego osoby starsze mogą mieć problemy z komunikacją z otoczeniem?

1. Zmiany w narządach zmysłów – szczególnie słuchu

U jednej trzeciej osób powyżej 65. roku życia (częściej u mężczyzn) dochodzi do poważnego upośledzenia słuchu.

Skutkiem są m.in.:

• trudności z lokalizacją źródła dźwięku,
• ubytek słyszalności dźwięków o wysokiej częstotliwości, odpowiedzialnych za odbiór mowy,
• gorsze rozumienie mowy przy szybkim tempie wypowiedzi,
• wyraźne pogorszenie rozumienia w hałasie i przy wielu bodźcach naraz.

Kiedy jest najtrudniej? Gdy dookoła jest hałas, dużo osób, ktoś mówi szybko, kilka osób mówi jednocześnie, pojawia się dużo bodźców wzrokowych i senior musi jednocześnie „nadążyć” i się skoncentrować.

Co to powoduje w praktyce? Senior może zacząć unikać rozmów i spotkań, wycofywać się społecznie, a otoczenie może błędnie interpretować to jako „dziwne zachowanie”, „niechęć”, a nawet objawy demencji. Z kolei rozmówcy próbują pomagać, mówiąc głośniej i wolniej – ale jeśli robią to zbyt intensywnie, senior może mieć poczucie, że się na niego krzyczy, co rodzi wstyd, złość i poczucie poniżenia. Upośledzenie słuchu jest więc jedną z najpoważniejszych barier komunikacyjnych w wieku późnej dorosłości.

2. Zmiany fizjologiczne w mowie i głosie

Problemy z głosem

Mowa jest czynnością ruchową – do jej produkcji potrzebna jest siła, wydolność i koordynacja. U części osób starszych pojawiają się zmiany w głosie i mowie, np.:

• zmniejszenie głośności mowy,
• podniesienie tonacji,
• mniejsza umiejętność wydobywania wysokich dźwięków,
• głos zachrypnięty, szorstki, napięty lub drżący,
• głośny oddech, zadyszka, nadmierne chrząkanie,
• zwolnione tempo mówienia,
• przerwy w mówieniu spowodowane zmęczeniem,
• zaburzona artykulacja,
• zaburzona prozodia (melodia i rytm wypowiedzi).

W miarę upływu lat mówienie może sprawiać coraz więcej trudności, szczególnie gdy wypowiedź jest długa – wtedy problemy stają się bardziej widoczne. Często pojawia się:

• wolniejszy proces nazywania,
• spadek spójności, złożoności i poprawności gramatycznej wypowiedzi,
• prostszy język i krótsze zdania.

W kontakcie z osobą młodszą seniorzy mogą czuć się mniej pewnie, być bardziej bierni i pozwalać „dominować” się w rozmowie, co budzi niezadowolenie i zniechęca do podejmowania kolejnych rozmów.

Poważne choroby i operacje w obrębie krtani i strun głosowych

U osób z chorobami krtani komunikacja werbalna bywa znacznie ograniczona lub niemożliwa. Do tej grupy należy m.in. całkowite usunięcie krtani najczęściej na skutek nowotworu. To sytuacja, w której osoba traci naturalny głos i musi nauczyć się nowego sposobu:

• oddychania,
• przełykania,
• mówienia.

W rehabilitacji uczy się mowy zastępczej: mowy przełykowej, stosowania przetok głosowych lub korzystania z elektronicznych aparatów dźwiękowych. Dobór metody jest indywidualny, a kluczowe znaczenie ma wsparcie psychiczne i zrozumienie doświadczenia osoby po operacji.

3. Zmiany w procesach poznawczych i intelektualnych – pamięć i tempo przetwarzania

Najważniejsze zmiany wpływające na komunikację dotyczą pamięci, zwłaszcza pamięci krótkotrwałej, w tym jej ważnej części, czyli pamięci operacyjnej. Odpowiada ona za chwilowe przechowywanie i przetwarzania informacji.

Pamięć operacyjna jest kluczowa dla rozumienia mowy: pozwala „trzymać w głowie” początek zdania, żeby zrozumieć jego koniec, śledzić wątek rozmowy i łączyć informacje. Wraz z wiekiem:

• trudniej jest przyswajać nowe informacje,
• pogarszają się procesy magazynowania danych,
• coraz trudniejsze staje się wydobywanie informacji z pamięci.

Jak to wygląda w mowie?

Senior może mieć trudność w przypomnieniu sobie konkretnego słowa i zastępować je innymi (czasem kilkoma po kolei), co wydłuża wypowiedź i utrudnia odbiór.

4. Zmiany w posługiwaniu się językiem

W mowie osób starszych obserwuje się wzrost dwóch zjawisk:

OTV (Off-Target Verbosity) – wypowiedzi stają się dłuższe, ale mniej spójne:

• odejście od głównego wątku,
• liczne dygresje,
• częste zmiany tematu,
• próba przekazania „za dużo naraz”.

Senior może postrzegać to jako urozmaicenie wypowiedzi, ale dla rozmówcy jest to trudne do śledzenia. Przy dużym nasileniu OTV wypowiedź zamienia się w monolog, co utrudnia komunikację i budowanie relacji.

TOT (Tip of the Tongue) – „mam to na końcu języka”:Senior nie może sobie przypomnieć znanego słowa w danym momencie, choć kojarzy jego cechy (np. „na jaką literę się zaczyna”, czy jest długie/krótkie). Podaje wtedy słowa podobne znaczeniowo i intensywnie próbuje „wydobyć” właściwe. U młodszych osób zdarza się to rzadziej i zwykle bez dużych emocji, natomiast u seniorów TOT może wywoływać silny stres, złość i poczucie utraty sprawczości. Konsekwencją bywa spadek samooceny i mniejsza chęć do rozmów.

5. Zmiany związane z wybranymi chorobami układu nerwowego

W tej grupie zaburzeń będą wszystkie choroby otępienne. Otępienie (w potocznym języku częściej określane jako demencja) oznacza zespół objawów spowodowanych przez uszkodzenie mózgu. Uszkodzenie to zwykle ma charakter przewlekły i postępujący. Oznacza to, że trwa długo i pogarsza się. To prowadzi do zaburzeń funkcji poznawczych, czyli: pamięci, myślenia, orientacji, rozumienia, liczenia, zdolności uczenia się, umiejętności dokonywania wyboru. Żeby można było mówić o otępieniu (demencji) objawy muszą utrzymywać się u danej osoby minimum 6 miesięcy.

Choroba Alzheimera: zanik komórek nerwowych i połączeń między nimi spowodowany odkładaniem się w tkance mózgowej białek o nieprawidłowej strukturze. Przez długi czas pacjenci zdają sobie sprawę ze swoich problemów w mówieniu. Na początku problemy mogą przypominać „zwykłe starzenie się”, potem narastają trudności z nazywaniem, płynnością i doborem słów. Wraz z nasileniem choroby, pojawią się trudności w rozumieniu i definiowaniu słów. Pacjent często opisuje słowo, którego chce użyć i nie może go sobie przypomnieć, przez co komunikaty zawierają coraz mniej konkretnej treści i pojawia się w nich duży chaos. Dodatkowo mowa ulega spowolnieniu, pojawia się powtarzanie słów, czasem całych zdań. Pacjent ma problem z uczestniczeniem w rozmowie, bo nie jest w stanie podążać za jej tokiem. W zaawansowanej fazie choroby czynności poznawcze są tak zaburzone, że komunikacji werbalnej przestaje być możliwa.

Otępienie z ciałami Lewy’go: postępująca choroba z objawami ruchowymi (sztywność mięśni, drżenie spoczynkowe, zaburzenia chodu i postawy), omamami wzrokowymi, wahaniami nastroju. Zaburzenia pamięci nie zawsze są obecne na początku choroby, jednak funkcjonowanie pacjenta stopniowo się pogarsza, szybciej niż w chorobie Alzheimera. Mowa osoby chorej będzie monotonna, cicha, będą pojawiały się trudności z przypomnieniem sobie odpowiednich słów, przez co chory będzie je opisywał, w trakcie wypowiedzi będzie gubił wątek, nie będzie podążał za tokiem rozmowy.

Otępienie czołowo-skroniowe: zanik płatów czołowych i skroniowych mózgu prowadzący do zaburzeń funkcji, które zlokalizowane są w tych obszarach. Zaburzenia mowy mogą być pierwszym objawem (pierwotna afazja postępująca). Typowe są trudności w znalezieniu słowa, powtórzenia, spadek płynności mowy, coraz częstsze omówienia, pauzy, czasem zaburzenia czytania i pisania. W zależności od postaci otępienia, mogą dominować

• zaburzenia zachowania, niekorzystnie wpływające na komunikację.
• zaburzenia rozumienia, którym towarzyszą trudności z przypomnieniem sobie nazw miejsc, rzeczy czy imion osób
• niepłynna mowa, z dużą ilością powtórzeń, tworzeniem nowych słów oraz trudnością w rozpoczynaniu wypowiedzi i w formułowaniu myśli.

Otępienie naczyniopochodne: zaburzenie, wywołane uszkodzeniem naczyń mózgowych na skutek nadciśnienia tętniczego, cukrzycy, zmian miażdżycowych tętnic czy po udarze. U chorych pojawiają się trudności artykulacyjne i melodyczne. Wraz z postępem demencji pojawią się trudności w koncentracji uwagi, rozumieniu złożonych poleceń, budowaniu dłuższych wypowiedzi, dojdzie do zmniejszenia ilości zainteresowań. Pacjenci często są chwiejni emocjonalnie, często towarzyszą im okresy depresji, które przechodzą w drażliwość i dezorientację.

Choroba Parkinsona: neurodegeneracyjne schorzenie mózgu, spowodowane niedoborem dopaminy Główne objawy to drżenia, sztywność mięśniowa oraz spowolnione ruchy ciała. W późniejszym etapie chory może mieć trudność z wykonywaniem prostych ruchów takich jak wstawanie i siadanie, pojawiają się duże problemy z utrzymaniem równowagi. U chorego widoczna jest zmniejszona praca mimiki przez co jego komunikaty są trudniejsze do prawidłowego odebrania przez otoczenie. Mowa chorego będzie cicha, spowolniona, nieco monotonna z zaburzoną prozodią (melodią, rytmem). Pojawią się trudności artykulacyjne, dyzartria (brak koordynacji mięśni artykulacyjnych na skutek uszkodzenia ośrodków i dróg unerwiających aparat mówienia), nieadekwatnie długie okresy milczenia i mimowolne powtarzanie słów i fraz.

Choroba Huntingtona: nieodwracalna i nieuleczalna choroba prowadząca do obumierania komórek mózgu. Objawia się głównie ruchami pląsawiczymi (niekontrolowane ruchy ciała i twarzy), zmianami w zachowaniu i zaburzeniami w zakresie funkcji poznawczych. W związku z trudnościami ruchowymi, które są nierozłącznym elementem choroby, w mowie będzie występowała dyzartria, pojawią się trudności z artykulacją i oddechem, mowa będzie cicha i spowolniona.